• by 92
  • آبان 28, 1397
  • 0 Comments

هارچوب کلی روشهای مختلف تامین منابع مالی آموزش و پرورش

چهارچوب کلی روشهای مختلف تامین منابع مالی آموزش و پرورش :

طبقه بندی منابع مختلف تامین اعتبار برای آموزش و پرورش معمولا بر اساس طبقه بندی افراد ذی   نفع از این آموزشها صورت می گیرد.  سه گرو عمده ذی نفع در آموزش و پرورش عبارتند از :

دانش آموزان ، کارفرمایان ( بخش خصوصی )،  جامعه ( که دولت نماینده آن است )

در گروه اول،  منبع تامین هزینه ها ،دانش آموزان و یا والدین وی هستند.  در گروه دوم،   معمولا کارفرمایان ، شوراهای مختلف ( در صورت وجود ) و موسسات تحقیقاتی ( که برای اجرای طرحهای تحقیقاتی با آموزش و پرورش قرار داد می بندند ) هزینه های آموزش و پرورش را تامین می کنند. در  گروه سوم، مالیات دهندگان ، منبع تامین کننده اعتبار هستند . چه بودجه دولتها معمولا از این طریق تامین می شود به این سه گروه می توان افراد خیروبنگاههای خیریه را نیز افزود که منبع دیگری برای تامین منابع مالی آموزش و پرورش به شمار می روند ( جرج و مورین و… – ترجمه پریدخت وحیدی و… – 1370) .

سازوکارهای تامین منابع مورد نیاز اموزش و پرورش دو شکل عمده دارد : تامین مالی موسسات آموزشی و تامین مالی دانش آموزان.

در گروه اول ، منابع کسب درآمد موسسات به 3 گروه کلی تقسیم می شوند پرداختهای انتقالی درآمدهای جاری و بازار اعتبارات  عمده ترین پرداختهای انتقالی به آموزش و پرورش کمک های مالی یکجاست ( همان منبع ).

در این گروه، کمکهای سرمایه ای بلاعوض است و سازوکار سوم اعطای معافیتهای مالیاتی به موسسات آموزش و پرورش

در بخش درآمدهای جاری ، عمده ترین منبع درآمد شهریه های پرداختی از طرف والدین یا بنگاههایی که دانش آموزان در آن تعهد خدمت سپرده اند و یا بنگاههای تضمینی هستند نمونه این بنگاههای تضمینی « شورای تامین اعتبار آموزش و پرورش» در انگلستان است . منبع دیگر درآمد در این بخش قراردادهای تحقیقاتی منعقد شده با دولت یا صنایع و یا خارج از کشور است . و منبع دیگر در همین بخش درآمد حاصل از فعالیتهای تجاری ( مانند اجاره سالن کنفرانس و سایر موارد کسب درآمد از اموال و دارایی های وزارت آموزش و پرورش است( همان منبع ).

منبع سوم: کسب درآمد موسسات اموزش و پرورش بازار اعتبارات است که معمولا نسبت به دو منبع دیگر سهم کمتری دارد . در این گروه نیز وامها ممکن است تجاری باشند یعنی وامهایی از طریق نظام بانکی که در اختیار همه سازمانها قرار می گیرد و برای همه شرایط یکسان دارد و یا اینکه وامهای خاص یارانه ای باشند .

در گروه دوم که اعطای اعتبار و یا تامین مالی دانش آموزان مطرح است منابع درآمدی این گروه خود به سه شکل پرداختهای انتقالی درآمدهای جاری و وامهاست .

پرداختهای انتقالی یا از طرف خانواده ها است یا از طرف صنایع.  سازمانهایی که ضامن یا از طرف دولت ( مالیات دهندگان ) و یا از طرف خود موسسات آموزش و پرورش ( که شکل اخیر بیشتر در ایالات متحده رواج دارد )

همچنین انواع معافیتهای مالیاتی برای هزینه های تحصیلی دانش آموزان نیز نوعی پرداختهای انتقالی از طرف دولت محسوب می شود .

اشکال مختلفی از پرداختهای انتقالی غیر نقدی ( in Kind Transfer) نیز وجود دارند که از جمله کمک هزینه زندگی ( شامل غذا و رفت و آمد ) است .

نوع بسیار مهم یارانه ، یارانه شهریه است که مهم ترین یارانه ای است که در اروپا از طریق مالیات تامین می شود .

به این ترتیب مجموع شقوق مختلف تامین منابع مالی آموزش و پرورش را می توان به صورت جدول شماره  ( 3-2)  تنظیم کرد ( همان منبع ) .

البته آنچه در سطح بین المللی در حال حاضر رواج دارد دقیقا مطابق الگوی جدول شماره    (3-2) نیست و ممکن است راههایی برای تامین منابع مالی آموزش و پرورش وجود داشته باشد که در این جدول به آنها اشاره نشده باشد ولی جدول مزبور چهارچوبی را تنظیم می کند که اطلاعات وسیع و پیچیده موجود را ساده تر نشان دهد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جد ول    (  3-2  ) : منابع و انواع راههای تامین مالی در آموزش و پرورش

سازوکارها منابع
الف

والدین دانش آموزان

ب

بخش خصوصی

ج

مالیات دهندگان

د

1ـ سایر

2ـ افراد و موسسات خیریه

تامین اعتبار موسسات آموزش و پروش

1 ـ پرداختهای انتقالی

الف ) کمک های بلاعوض غیر مستمر

ب ) اعتبارات سرمایه ای

ج) مخارج مالیاتی

2ـ درآمدهای جاری

الف ) شهریه

ب ) قراردادهای تحقیقاتی

ج ) فعالیتهای تجاری

د) سایر

3ـ وام

الف ) تجاری

ب)یارانه

       
تامین مالی دانش آموزان

1)    پرداختهای انتقالی

نقدی

الف) کمک های دولتی

ب ) مخارج مالیاتی

ـ یارانه

الف ) یارانه شهریه

ب ) یارانه مسکن

ج) یارانه غذا

2) درامدهای جاری

الف ) مدارس

از سایر منابع

2)    وام

ـ تجاری

الف) رهنی

ب ) وابسته به درآمد

ـ یارانه دار

الف ) رهنی

ب ) وابسته به درآمد

       

 

تامین منابع مالی دانش آموزان : در این سازوکار ، منبع تامین مالی موسسات آموزش و پرورش دانش آموزان و یا والدین وی هستند . به دلایل مختلف والدین برای تامین مالی آموزش و پرورش مورد توجه خاص هستند از جمله این دلایل علاقه ای است که نسبت به موفقیت فرزندان خود دارند علاقه ای است که نسبت به موفقیت فرزندان خود دارند و کاملا مایل به پرداخت هزینه های تحصیل فرزندانشان هستند که این فرزندانشان هستند که این امر درست در نقطه مقابل پرداخت مالیات قرار دارد. از طرف دیگر این تمایل آنها در پرتو توان مالی آنهاست، زیرا والدین دانش آموزان در زمان تحصیل فرزندانشان در نقطه اوج الگوی درآمد چرخه زندگی خود قرار دارند. عده ای  از محققین حتی از این فراتر رفته و می گویند در این برهه هزینه های زندگی والدین نیز به اندازه ابتدای زندگی نیست و به حدی رسیده که باری بر آنان تحمیل نمی کند و چندان نیازی به صرف هزینه های زیاد برای کالاهای مصرفی با دوام ندارند و تنها رقیبی که هزینه های تحصیلی فرزندان وجود دارد پس انداز برای دوران بازنشستگی است .

در مقابل دلایل و مباحثی علیه لزوم پرداخت هزینه تحصیل توسط والدین مطرح می شود ( حائز . رضا – 1382 ) . از جمله این که : اولا همه والدین استطاعت مالی ندارند هر چند که در نقطه اوج نسبی چرخه درآمدی خود باشند بخصوص در مورد خانواده هایی که فقط یک سرپرست ( نان آور ) دارند.

ثانیا بعضی از والدین از پرداخت هزینه سرباز می زنند و بسیاری از خانواده ها ، بخصوص در مورد دختران این هزینه ها را ضروری تلقی نمی کنند و مصارف دیگر و پس انداز را واجب تر می دانند در این زمینه مساله سن استقلال فرزندان مطرح می شود والدینی که تمایل دارند که فرزندانشان زود مستقل شوند افزایش وابستگی مالی آنها را در 18 تا 24 سالگی نخواهند پذیرفت .

مساله اول تا حدودی باعث می شود که اصل برابری فرصتها که از اصول پذیرفته شده اساسی در آموزش و پرورش است تحت الشعاع و مورد تخطی قرار گیرد. همچنین اگر معتقد باشیم که هر کشوری باید از استعدادهای افراد بیشترین و بهترین استفاده را بکند در صورت عدم تمایل و توانایی برخی از والدین به پرداخت هزینه ی تحصیل فرزندشان این هدف نیز حاصل نخواهد شد این اصل نیز منتفی می شود.  دلیل سوم این اندیشه را تداعی میکند که بعضی از  دانش آموزممکن است بتوانند هزینه های تحصیل را خودشان بپردازند و نیازی به حمایت والدینشان نداشته باشند ( پژویان . جمشید – 1372 ) .

دانش آموزان معمولا هزینه های تحصیل را به سه طریق می توانند تامین کنند :

الف )ـ بازیافت اقتصادی و عدم مصرف بعضی کالاها و تفریحات موجود اما با این روال آنقدر پس انداز نخواهند داشت که شهریه و مخارج دیگر را کاملا تامین کنند .

 ب)ـ کار پاره وقت در ایام تعطیل برای دوره متوسطه این روش بخصوص وقتی مکمل دروس دانش آموز باشد و موازی با آن عمل کند بسیار با ارزش است و بر آن تاکید زیادی شده است اما مساله در این است که وقت افراد محدود است و فرصتهای شغلی نیز محدودند ، در ضمن دریافتی آن هم زیاد نیست .

 ت)معمولا اهمیت و اولویت هر نظام تامین اعتبار بستگی به این دارد که نظام مزبور تا چه حد محصول تولید شده ( در اینجا آموزش عالی ) را قابل دستیابی سازد یعنی افراد بیشتری بتوانند کالا یا خدمت تولید شده را خریداری کنند . شهریه یا اصول قیمت هر کالا یا خدمتی به چند عامل بستگی دارد ( نادری . ابولقاسم – 1385 )

حمایت مالی دانش آموزان : کمک تحصیلی :

طبیعی است که با اخذ شهریه ، خانواده های کم درآمد نمی توانند مخارج تحصیلات فرزندان خود را تامین نمایند برای جلوگیری از محرومیت این خانواده ها از ادامه تحصیل ، شیوه های مختلفی در کشورهای جهان به اجرا گذاشته شده و یا اخیرا طراحی شده است . این شیوه ها شامل اعطای انواع کمک هزینه تحصیلی کوپن یا سند هزینه است که در این بخش هر یک را مرور خواهیم کرد ( نفیسی، 1383 ) .

حمایت مالی دانش آموزان : وام قرض الحسنه :

در بخشهای قبل گفته شد که یکی از مهم ترین منابع جلب وجوه که خود مهمترین استفاده کنندگان از آموزش و پرورش نیز هستند دانش اموزان هستند جبران بخشی از هزینه های آموزش و پرورش از طریق خود افراد از نظر معیارهای کارایی ، و همچنین عدالت اجتماعی توجیه پذیر است اما دریافت هزینه از افراد خالی از اشکل هم نیست چه نمی توان امکانات آموزشی را برای گروههای کم بضاعت جامعه فراهم نمود . از راه حل های متداول در این زمینه حمایت از دانش آموزان کم بضاعت است که به شیوه های گوناگون امکان پذیر است یکی از این روشها کمک مالی است که در بخش قبل بحث و بررسی شد اعطای وام تحصیلی به دانش آموزان نیز یکی دیگر از راههای حمایت از این افراد است که معمولا بازپرداخت ان به زمانی موکول می شود که افراد فارغ التحصیل شده باشند (آر. اس. فراید من – ترجمه هادی شیرازی -1382) .

ـ دلایل و هدفهای وام پرداختی :

دلایل محکمی بر اساس کارایی و برابری برای توسعه ی برنامه های وام به عنوان یکی از راههای تامین مالی آموزش و پرورش ارائه شده است اولین دلیل برای توجیه اعطای وام این که نحوحمایت از افراد به برابری فرصتهای آموزشی کمک می کند. چه به دانش آموزان بیشتری امکان می دهد که از حمایت مالی برخوردار شوند چون منابع بازپرداخت وام خود منبعی برای تامین بودجه مورد نیاز برای اعطای وام به افراد دیگر است بنابراین جایگزین کردن وام به جای کمک بلاعوض به افزایش کمک مالی و در عین حال کاهش بار مالیات دهندگان می انجامد بلاگ ( Blaug ) وودهال (Woodhall ) که از مدافعان وام تحصیلی هستند معتقدند که وامها نسبت به کمک بلاعوض هم کارآترهم عادلانه تر هستند .

اما این مساله نیز مطرح می شود که انباشت منابع لازم از وجوه بازپرداخت وام صرفا در بلند مدت صورت خواهد گرفت چه معمولا دوره ی بازپرداخت این نوع وامها بلند مدت و نرخ بهره ی آن کمتر از میزان متداول در بازار است .

مزیت دیگر وامها این است که این روش نسبت به روش قبلی انعطاف پذیری بیشتری برای اختصاص کمک بلاعوض به دانش آموزان ممتاز به وجود می آورد زیرا با جایگزین شدن وام به جای کمکهای بلاعوض بخشی از منابع که صرف اعطای کمکهای بلاعوض به افراد می شد آزاد می شود و بودجه ی بیشتری برای اعطای کمکهای بیشتر به دانش آموزان ممتاز در دسترس قرار خواهد گرفت . مزیت دیگر وامهای به نقایص بازار سرمایه برای سرمایه گذار آموزشی باز می گردد ( ر. کوپ – ترجمه عبد الحسین نفیسی- 1381) .

دومین ویژگی اینکه بازگشت وجوه و تشکیل سرمایه ی مستقل تا قبل از گذشت چندین سال از فعالیت نظام ممکن و میسر نیست یعنی شاید موسسه ناگزیر باشد که تا مدت 10 سال وجوه لازم را از منابعی دیگر تامین کند . راه حل پیشنهادی برای این مساله تلفیق طرح دوم با کسورات است نظر به این که وجوه اخیر جریان عکس وجوه وام را دارند قبل از شروع دوره ی بازپرداخت وامها ، منابع زیادی جمع آوری خواهد شد به این ترتیب که پرداخت ماهانه فرد به صندوق به حساب بازپرداخت وام تحصیلی واریز می گردد ( همان منبع ).

درآمد حاصل از فعالیتهای تجاری :

آموزش و پرورش بخشی از درآمدهای جاری خود را نیز از فعالیتهای تجاری ( مانند اجاره ی ساختمانها و تاسیسات برای مصارف مختلف ) کسب می کنند بخش عمده ی این نوع درآمدها ، درآمد حاصل از دارایی های مالی ، صنعتی و املاک یا دارایی های وقفی است که به شرح آن می پردازیم :

درآمد حاصل از دارایی های مالی ، صنعتی و املاک ( وقفی ) :

اکثر سازمان های آموزش و پرورش به ویژه موسسات خصوصی ، انواع مختلفی از اموال ووجوه امانی دارند که بخش زیادی از آنها معمولا اموال و دارایی های وقفی است اصطلاحا به این دارایی ها موقوفه ( Endowment ) گفته می شود و عبارت از اموال و دارایی های مالی ، صنعتی و املاک است که اصل آنها محفوظ مانده و فقط درآمد آن برای مقاصد عمومی مصرف می شود . از این تعریف سه اصل ضروری را می توان استنتاج کرد :

1 ـ غیر قابل مصرف بودن اصل اموال

2 ـ تولید درآمد از اموال

3 ـ به کارگیری درآمد حاصل برای مصارف عمومی ، و یا برخی مصارف خاص دانشگاه یا موسسه آموزشی

بنابراین اصطلاح دارایی های وقفی به هر گونه اموال یا وجوهی که سه اصل فوق را برآورده کند اطلاق می شود استیگلیتنز.جوزف-ترجمه حسن گلریز -1382) .

معمولا آموزش و پرورش که حتی الامکان بر حجم این دارایی ها بیفزایند یعنی از درآمد حاصل از دارایی های نیز کمتر خرج کنند و به صورت پس انداز یا خرید اموال و دارایی جدید آن را محفوظ نگهدارند نظر به این که هر چه آموزش و پرورش از درآمدهای مزبور کمتر خرج کند به معنی لزوم جبران آن از منابع دیگر از جمله شهریه و یا کاهش سطح فعالیت ( آموزشی یا پژوهشی ) است این سوال مطرح می شود که هدف از جمع آوری و انباشت دارایی ها چیست ؟ و چه نسبتی از آنها باید صرف امور جاری شود ؟ و نظایر آن .

انواع دارایی های وقفی :

دارایی های وقفی بر حسب میزان اختیار موسسات در مصرف کردن آنها به دو دسته کلی تقسیم می شوند .

      الف-اموال یا وجوه غیر مفید                       ب- اموال یا وجوه مقید

با نام گذاری یک هدیه با عنوان وقف محدودیتهایی برای موسسه به وجود می آید به عبارت دیگر حتی اگر اهدا کننده هیچ شرط اضافه ای نگذارد و فقط بگوید که هدیه او برای وقف است موسسه وظیفه دارد اصل اموال مذکور را حفاظت کند از آن درآمد ایجاد نماید و درآمد حاصل را برای حفظ و تقویت موسسه مصرف کن . اگر اهدا کننده شرط دیگری را در مورد مصرف درامد حاصل از آن قایل نشود و یا شرط وی فقط این باشد که درآمد حاصل برای مقاصد عمومی کالج مصرف شود این نوع اموال جزء دارایی های وقفی غیر مقید محسوب می شوند.

دارایی های غیر مقید ، فایده ی بیشتری دارند چرا که در صورت لزوم برای تامین هزینه های پیش بینی نشده و یا جبران کسری بودجه می توان از آنها استفاده کرد به همین دلیل یکی از وظایف هیات امنا و یا هر سازمان مسوول دیگر این که اهداکنندگان را متقاعد کند که اموال و وجوه اهدایی را به صورت غیر مقید در اختیار موسسه بگذارند ( بار . رمون – ترجمه منوچهر فرهنگ -1386) .

هدف از نگهداری دارایی های وقفی :

جمع آوری دارایی های مالی ، صنعتی و املاک در واقع شکلی از پس انداز است که احتمالا برای تامین مخارج آینده صرف خواهد شد .

از دیرباز دو مزیت برای استفاده از دارایی های وقفی معمول شده است  اول فرض می شود که این منبع درآمد پایدار و نسبتا قطعی است و به امیال نهادهای قانونی و یا توان پرداخت شهریه از سوی دانش آموزان وابسته نیست . دوم ادعا می شود که تقویت اموزش و پرورش از این طریق آن را از فشارهای ناشی از تغییرات اجتماعی ناگهانی در امان نگه می دارد و بنابراین آزادی علمی را برای آموزش و پرورش به همراه خواهد آورد به عنوان مثال در دورا رکود از این نوع منابع مالی می توان برای حفظ سطح خدمات آموزش سازمان استفاده کرد .

دلیل دیگری که برای تمایل آموزش و پرورش به جمع آوری دارایی های وقفی عنوان می شود ، مشوقهای مالیاتی است . زمانی که آموزش و پرورش به عنوان یک موسسه غیر انتفاعی ( Nonprofit ) مشمول معافیت مالیاتی باشد آنگاه بازده ی حاصل از یک سرمایه گذاری مشخص در این موسسه بیشتر از بازده ی سایر سرمایه گذاری های شخصی یا صنفی است . چه به سرمایه گذاری اخیر مالیات تعلق می گیرد ولی به این سازمان خیر این بخشودگی مالیاتی از دو طریق بر خط مشی ( در مورد پس اندازد و مصرف ) تاثیر می گذارد :

اول اینکه تبادل ( Trade – Off ) بین هزینه های تولید در زمان حال و آینده را تغییر می دهد دوم اینکه قراردادهای خاصی بین اموزش و پرورش و افراد خیر رواج می یابد . به عنوان مثال اگر فردی می خواهد پس از فوت خود مبلغ معینی را به آموزش و پرورش هدیه کند ، به جای اینکه وجه مزبور را نزد خود نگهدارد و مشمول مالیات شود و مابقی را پس از فوت سازمان مذکور هدیه کند هم اکنون مبلغ مورد نظر را به آموزش و پرورش هدیه می کند ولی در مقابل از سازمان تعهد می گیرد که آن را تا زمان فوت وی خرج  نکند بلکه ان را پس انداز نماید و بازده ی ان را نیز جمع آوری کرده بر آن بیفزاید و پس از فوت وی هزینه کند .

در این روش ، هدیه دهنده متحمل هزینه اضافی ( مالیات بر درآمد و احیانا مالیات بر ارث ) نمی شود و آموزش و پرورش نیز سود بیشتری به دست می آورد ( جعفری . ناصر – پایا نامه کارشناسی ارشد – 1383) .

به این ترتیب مشوقهای مالیاتی ممکن است عاملی برای تمایل سازمان آموزش و پرورش ذخیره کردن دارایی ها باشد .

دلیل دیگری که برای نگهداری دارایی های وقفی توسط سازمان آموزش و پرورش ذکر می شود داشتن ذخیره در برابر نوسانات احتمالی است . اگر به دلایلی سازمان دچار نوسان و یا کاهش شدید درآمد شود دارایی های جمع آوری شده می تواند سازمان مذکور را از یک بحران مالی نجات دهد . چون آموزش و پرورش نسبت به یک شرکت تجاری دسترسی کمتری به بازار اعتبارات دارد ( به دلایلی که در بخشهای قبلی عنوان شد از جمله نداشتن وثیقه مطمئن ) به نظر می رسد که به این جهت است که سازمان آموزش و پرورش نسبت به شرکتهای تجاری دارایی های بیشتری را ذخیره می کنند ( شهریاری، 1376 ) .

در همین مورد است که جمع آوری و ذخیره کردن اموال و دارایی ها سبب می شود که آموزش و پرورش بتواند استقلال خود را بهتر حفظ کند و بدون دغدغه خاطر از قطع درآمد ، اندیشه های خود را به اجرا بگذارد در واقع گروگان هیچ یک از منابع تامین کننده درامد نباشد شواهد تاریخی و نمونه هایی که تصدیق کننده این مطلب هستند و نمونه هایی که خلاف این موضوع را نشان می دهند وجود دارند .

از دلایل دیگری که برای ذخیره کردن دارایی ها ذکر می شود این که با حفظ اموال اهدایی و هزینه نکردن آنها ، موجبات خشنودی اهدا کنندگان فراهم می شود و آنها را به تداوم کمکها تشویق می کند این استدلال نیز نمی تواند در همه موارد صادق باشد ولی در موسسات غیر انتفاعی این عامل نقش مهمی داشته است ( همان منبع ) .

مالیاتهای خاص و مالیات لیست حقوق ( Payroll Taxes ) :

یکی از راههای تامین منابع مالی آموزش و پرورش ،  مالیات بر لیست حقوق کارکنان است.  چون این نوع تامین مالی در واقع نوعی انتقال منابع از جامعه به موسسات آموزشی است به تعبیری در زمره ی راههای تامین مالی موسسات قرار می گیرد. از این رو در این بخش تاریخچه ی آن در کشورهای مختلف و شرایط کنونی آن را بررسی می نمایم ( لوکایون . ژاک – ترجمه احمد اخوی – 1376) .

  هایک ویژن