• by 92
  • مرداد 13, 1397
  • 0 Comments

شاخص های ارزیابی عملکرد سازمان ها و مفهوم بهره وری

تاریخچه بهره‌وری

شاید به طور رسمی و جدی، نخستین بار لغت «بهره‌وری» در مقاله‌ای توسط فردی به نام «کوئیزنی[1]» در سال 1766 میلادی ظاهر شد. بعد از بیش از یک قرن یعنی در سال 1883، آن طور که فرهنگ لغت شناسی لاروس بیان می‌کند. فردی به اسم «لیتر[2]» بهره‌وری را بدین گونه تعریف کرد: «قدرت و توانایی تولید کردن» که در واقع در این جا بهره‌وری اشتیاق به تولید را بیان می کند. از اوایل قرن بیستم این واژه مفهوم دقیق تری، به عنوان رابطه بازده (ستاده)، و عوامل و وسایل به کار رفته برای تولید آن بازده (نهاده یا داده)، را به دست آورد.

فردی به نام «ارلی[3]» در سال 1900 بهره وری را ارتباط بین بازده و وسایل به کار رفته برای تولید این بازده عنوان کرد، در سال 1950 «سازمان همکاری اقتصادی اروپایی[4]» تعریف کاملتری از بهره وری به این شرح ارائه داد: «بهره وری خارج قسمت بازده به یکی از عوامل تولید است. بدین ترتیب می توان از بهره وری سرمایه، بهره وری سرمایه گذاری، بهره وری مواد خام، بسته به این که بازده در ارتباط با سرمایه، سرمایه گذاری یا مواد خام و … مورد بررسی قرار گیرد، نام برد» (طاهری، 1387).

 

تعاریف و مفاهیم اساسی بهره‌وری و شرح تاریخی برخی تعاریف مهم

قرن هیجدهم: کوئیزنی، 1766، ظهور واژه بهره وری برای نخستین بار در کتاب ها

قرن نوزدهم: لیتر، 1883، توان تولید کردن

قرن بیستم: ارلی، 1900، ارتباط بین بازده و وسایل به کار رفته برای تولید این مقدار بازده

سازمان همکاری اقتصادی – اروپایی: 1950، خارج قسمت بازده (میزان تولید یا خروجی) به یکی از عوامل تولید

دیویس: اروپایی ، 1955، تغییراتی که در میزان محصول بر اثر منابع به کار رفته ایجاد می شود

فابریکنت: 1962، همیشه نسبت بین بازده و نهاده

کندریک و کریمر: 1965، ارائه تعاریف فونکسنیل، موضعی و وظیفه ای برای بهره وری عامل منحصر یا منفرد و بهره وری جمعی و کلی عوامل

سیگل: 1976، مجموعه نسبت های بازده به نهاده

سومانث: 1979، بهره وری کلی عوامل- نسبت بازده ملموس به نهاده های ملموس

 

 

 

 

شاخص های ارزیابی عملکرد سازمان ها

برای سنجش و ارزیابی عملکرد هر سازمانی (اعم از سازندگان کالا ها یا ارائه دهندگان خدمات)، معیار ها و شاخص های گوناگون و متفاوتی مورد استفاده قرار می گیرند. برخی از شاخص هایی که بیش از سایر معیار های ارزیابی عملکرد رایجتر می باشند عبارتند از:

  • اثربخشی
  • کارایی
  • نوآوری
  • انعطاف پذیری
  • کیفیت زندگی کاری

اثربخشی[5]:

با پاسخ به سوالاتی از این قبیل معلوم می شود که: آیا برای رسیدن به هدف های سازمان فعالیت های درستی را انجام می دهیم؟ آیا مشکلات سازمان را به درستی تشخیص داده ایم، و درصدد رفع آن ها برآمده ایم؛ درجه دسترسی به هدف های از پیش تعیین شده در هر سازمان، میزان اثربخشی را در هر سازمان نشان می دهد.

  روش های تربیتی تعمیق فرهنگ ایثار و شهادت در دانش آموزان

کارایی[6]:

به اجرای درست کار ها در سازمان مربوط می شود. یعنی تصمیماتی که با هدف کاهش هزینه ها، افزایش مقدار تولید و بهبود کیفیت محصول اتخاذ می شوند. کارایی نسبت بازدهی به بازدهی استاندارد است.

 

نوآوری[7]:

به میزان تطابق محصولات تولیدی و فرایند های تولیدی یک سازمان در قبال تغییرات تقاضا و نیاز های جدید مشتریان، تغییرات تکنولوژی و ساخت محصولات جدیدی گفته می شود. نوآوری به منظور برآورد نیاز های جدیدی مشتریان یا ایجاد تقاضای جدید و کسب سهم بیشتر در بازار در مقایسه با رقبا انجام می پذیرد.

قابلیت انعطاف[8]:

به میزان توان سیستم تولیدی هر سازمان در عکس العمل و تطابق با تغییرات مورد لزوم در نوع، ترکیب و مقدار محصول گفته می شود.

کیفیت زندگی کاری[9]:

به این موضوع مربوط می شود که سازمان تا چه میزان به برقراری ایمنی در محیط کار، امنیت شغلی در سازمان، پرورش استعداد کارکنان خود و بالا بردن مهارت های آنان از طریق گوناگون و به عبارتی دیگر ایجاد رضایت شغلی آنان از محیط کار قادر می باشد.

سودآوری:

تابعی از درآمد ها و هزینه ها می باشد. درآمد ها به قیمت فروش و مقدار فروش محصول بستگی دارد. در حالی که هزینه ها تابعی از ارزش نهاد هها و منابع به کار رفته در تولید محصول می باشند. دو شاخص مهم و اساسی که مدیران برای اتخاذ تصمیمات درست به آنها توجه می کنند عبارتند از: بهره وری و کیفیت.

 

 

بهره‌وری[10]:

یعنی این که سازمان در قبال مقدار معینی از محصول به چه نسبتی از منابع تولیدی استفاده می کند.

کیفیت[11]:

به درجه تطابق محصول تولید شده با نیاز های مشتریان و طرح محصول گفته می شود. تصمیماتی که مدیران در استفاده از نهاده ها و در ارتباط با فرایند تولید می گیرند بر میزان بهره وری، درجه کیفیت و در نهایت مقدار سود سازمان تاثیر می گذارد

 

بهره وری در کارخانه ها

در اصطلاح اقتصادی، بهره وری به عنوان نسبت ستاده به داده تعریف شده است. بهره وری ازا ین واقعیت سر چشمه می گیرد که هر بنگاهی ارزش هایی را از طریق فعالیت های خود ایجاد می نماید. هر یک از فعالیت های تولیدی، فرایندی از افزایش ارزش داده‌هاست. این ارزش خود را با اظهار رضایت مشتریان در بازار نشان می دهد. هیچ شرکتی نمی تواند به طور مستقل و جدا از شرایط بازار، ارزشی را افزایش دهد. در جریان ایجاد و افزایش ارزش، تکنولوژی و مدیریت دو عامل اساسی به شمار می روند. با توجه به نوع داده ها، بهره وری به سه دسته اساسی، بهره وری نیروی کار، بهره وری سرمایه و بهره وری مواد طبقه بندی می شود. در تمامی موارد، بهره وری به میزان زیادی به تکنولوژی و شیوه مدیریت متکی است.

  مرجع آگهی و نیازمندیها : سایت دو فانوس

 

 

 

 

 

نمودار 2-5: مفهوم بهره وری در واحد های تولیدی (طاهری، 1387).

وظیفه اصلی فعالیت های تولیدی، افزون ارزش داده هاست. با انجام این وظایف شرکت ها محصول خود را تولید و آن را به مصرف کنندگان ارائه می کنند. بهره وری بازتاب اثرات و نتایج فعالیت های تولیدی است. بهره وری آئینه چگونگی داد و ستد است. بنابراین بهره وری به عنوان عاملی در برنامه های تولیدی می تواند مورد استفاده قرار گیرد. به همین دلیل است که ما بهره وری را تجزیه و تحلیل کرده و مبنای کار را بر اساس بهره وری یکپارچه و بهبود کیفیت[1] قرار داده ایم. منابع انسانی در ارتقاء بهره وری نقش مهمی دارند. منابع انسانی هر سازمان است که جو کار و فرهنگ همکاری را که مبنایی برای انجام وظایف است، ایجاد می نماید. هدف اساسی بهبود بهره وری ایجاد ارزش افزوده جدیدی است که باعث بالا رفتن قدرت رقابت پذیری سازمان، افزایش سودآوری و بالا رفتن کیفیت زندگی کاری کارکنان می شود. ساختار سازمان باید طوری باشد که همواره تلاش های اداری، داوطلبانه و همکاری کارکنان را برای بهبود بهره وری به دنبال داشته باشد (طاهری، 1387).

پرکوپنکو(1989) دسته بندی عوامل موثر بر بهره وری یک سازمان را به صورت یک نمودار ارائه داده است:

 

 

 

 

 

 

الف) عوامل خارجی یا غیر قابل کنترل یا عوامل برون سازمانی

به عواملی اطلاق می شود که از خارج بر سازمان اثر می گذارند و تحت اختیار افراد و مدیران درون سازمان نیستند، یعنی مدیریت تشکیلات قادر نیست در کوتاه مدت آنها را تحت کنترل درآورده و یا بر آنها تاثیر گذارد. لاجرم سازمان باید خود را با تغییرات آنها منطبق سازد. مانند قوانین و مقررات ملی، سیاست های بین المللی، آیین نامه ها و قوانین مالیاتی، عوامل و روابط اقتصادی- سیاسی- اجتماعی و … که با توجه به ارتباط نداشتن آنها با موضوع بحث نمی کنیم.

 

 

ب) عوامل داخلی یا قابل کنترل یا عوامل درون سازمانی

این عوامل تحت حیطه و اختیارات افراد و مدیران داخل سازمان است که با تعمق و مدیریت صحیح می توانند با بهره وری بالا به کار گرفته شوند. این عوامل را می‌توان به شرح ذیل تقسیم‌بندی کرد:

  • عوامل سخت افزاری

مانند ماشین آلات و تجهیزات، تکنولوژی، مواد اولیه- انرژی، ابزار- منابع مالی (سرمایه)، زمین

  • عوامل نرم افزاری

اطلاعات، دستورالعمل ها، نقشه ها و فرمول ها

  • عوامل انسان افزاری و یا مغز افزاری
  ارزیابی کارکنان دشوارترین وظیفه یک مدیر!

این عوامل به دو شاخه اصلی تقسیم می شود:

الف) عوامل موثر بر ارتقای بهره وری نیروی انسانی مانند:

توان فنی و تخصصی نیروی کار و قدرت انجام کار، از قبیل علم، تجربه، تحصیلات، شخصیت، استعداد و …

توان انگیزه و تمایل به انجام کار، از قبیل نیاز های مادی و فیزیکی، نیاز های روحی روانی، محیط کار، برخورد های مدیریت در قبال ایجاد انگیزش و …

 

ب) عوامل مؤثر بر ارتقای بهره‌وری مدیریت مانند:

– فلسفه و سبک مدیریت

– سازماندهی، برنامه ریزی، هماهنگی، کنترل و …

– سیستم های اطلاعاتی مدیریت

عوامل سخت افزاری

گروه سخت افزاری شامل 4 بخش می شود:

  • تولید
  • کارخانه و تجهیزات
  • تکنولوژی
  • مواد و انرژی

الف) محصول (تولید)

منظور از بهره وری محصول را این گونه تعریف می کنند که محصول عرضه شده تا چه اندازه نیاز ها را تامین می کند و با طراحی بهتر و مشخصات بهتر محصول است که می توان ارزش مصرف را بالا برد (مبلغی که مصرف کننده برای محصولی با کیفیت مشخص پرداخت می کند) برای افزایش بهره وری باید تلاش کرد که محصول را در مکان درست، زمان درست و قیمت مناسب عرضه نمود که رعایت اصول باعث صرفه جویی در مقیاس خواهد شد.

ب) کارخانه و تجهیزات

با رعایت نکاتی می تواند نقش مهمی را در افزایش بهره وری داشته باشد؛

  • تعمیرات خوب و به موقع
  • بهره برداری از کارخانه و تجهیزات آن در شرایط مطلوب
  • افزایش ظرفیت کارخانه با حذف کمبود ها و اقدامات اصلاحی
  • کاهش زمان مرده و استفاده بهینه از ظرفیت ماشین آلات و تجهیزات

 

 

 

ج) تکنولوژی

یکی از مهم ترین ابزار های دستیابی به افزایش بهره وری، نوآوری تکنولوژی است. تکنولوژی غالباً طراحی فرایند تولید، تحقیق و توسعه، آموزش، جنگ با کهنگی و فرسودگی است.

د) مواد و انرژی

با کمی دقت و صرفه جویی در مصرف مواد به نتایجی باور نکردنی در بهره وری دست می یابیم، که این مواد شامل مواد خام مستقیم و غیر مستقیم است. در این رابطه باید انتخاب مواد اولیه به طور مناسب صورت بگیرد. فرایند تولید کنترل شود (طاهری، 1387).

استفاده از ضایعات، بازده‌ها، پس مانده ها نیز کنترل گردد. بالا بردن کیفیت مواد اولیه با استفاده از فرایند های آماده سازی، بهبود بخشیدن مدیریت انبار و جلوگیری از نگهداری مازاد در انبار و افزایش منابع عرضه باید در نظر گرفته شود و کنترل گردد (طاهری، 1387

[1] Integrated Productivity & Quality Improvement (IPQI)

[1] Quesnay

[2] Littre

[3] Early

[4] Organi Zation for European Economic Cooperation (OEEC)

[5] Effectiveness

[6] Efficiency

[7] Innovation

[8] Flexibility

[9] Quality of Worklife

[10] Productivity

[11] Quality